Texnologik tuzilma — bu tushuncha, bu notinchasi faqat texnologiyalar toʻplami emas, balki bir necha oʻn yillik davomida iqtisodiyotning koʻrinishini aniqlaydigan bir butun, oʻzaro bogʻliq ishlab chiqarishlar tizimi. Bunday tuzilmalarning almashinuvi toʻlqinsimon tarzda sodir boʻlib, ayrim tarmoqlarning pasayishiga va boshqalarining oʻsishining dvigateli boʻlishiga sabab boʻladi.
Kontsepsiyaga asosiy nazariya Nikolay Kondratiev tomonidan ishlab chiqilgan iqtisodiy konʼyunktura uzun toʻlqinlaridir. Tuzilmalarning almashinuvi davomiyligi odatda 40–60 yil baholanadi. Oʻz navbatida, bu atama bir-biri bilan texnologik jihatdan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarishlarning umumiyligini bildiradi, ular qayta ishlash konturini hosil qiladi. Har bir tuzilmaning oʻziga xos „yadrosi“ — rivojlanishida yetakchi tarmoqlari va „asosiy omili“ — butun tizimga rivojlanish impulsi beradigan texnologiyasi bor.
Ahamiyatli boʻlib, tuzilmalar bir-birini bir zumda almashtirmaydi. Yangi tuzilma hali avvalgisining ichida tugʻilib, kuchayib boradi va asta-sekin uni siqib chiqaradi. Shu bilan birga, eski ishlab chiqarishlar toʻliq yoʻqolib ketmay, balki alohida hududlarda va tarmoqlarda saqlanib qoladi va shunday nomlanuvchi koʻp tuzilmali iqtisodiyotni yaratadi.
18-asr oxirida boshlangan birinchi tuzilma toʻgʻrisidagi masala matbaa mashinalariga va suv energiyasiga tayangan. Ikkinchisi, 19-asr oʻrtalaridan boshlab, bugʻ dvigateli, temir yoʻllar va qora metallurgiya bilan bogʻliq. Uchinchi (19-asr oxiri — 20-asr boshlari) elektrizatsiyani, ogʻir mashinasozlikni va neft qayta ishlashni olib keldi. 20-asr oʻrtalarida hukmronlik qilgan toʻrtinchi tuzilma ichki yonuv dvigateli, avtomobilsozlik, aniq mashinasozlik va sintetik polimerlar bilan ajralib turardi.
| Tuzilma | Muddat | Yadro | Koʻrsatkich omili |
|---|---|---|---|
| Birinchi | 18-asr oxiri — 19-asr boshi | Tekstil sanoati, suv tegirmonlari | Suv energiyasi, tekstil mashinalari |
| Ikkinchi | 19-asr oʻrtalari | Temir yoʻllar, qora metallurgiya, kemasozlik | Bugʻ dvigateli |
| Uchinchi | 19-asr oxiri — 20-asr boshi | Elektrotexnika, ogʻir mashinasozlik, neft kimyosi | Elektr |
| Toʻrtinchi | 20-asr oʻrtalari | Avtomobilsozlik, aniq mashinasozlik, sintetik polimerlar | Ichki yonuv dvigateli |
| Beshinchi | 1970–1980-yillar — 21-asr boshi | Mikroelektronika, hisoblash texnikasi, telekommunikatsiya, dasturiy taʼminot | Mikroprotsessor, internet |
| Oltinchi | Hozirgi vaqt — 2030–2050-yillar | Nanotexnologiyalar, biotexnologiyalar, gen muhandisligi, robototexnika, Sunʼiy Intellekt (AI), anʼanaviy boʻlmagan energetika | AI va robototexnikaning konvergentsiyasi, nano- va biotexnologiyalar |
1970–1980-yillarda boshlangan va koʻpincha axborotli deb ataladigan beshinchi tuzilma uning yadrosi mikroelektronika, hisoblash texnikasi, telekommunikatsiya, dasturiy taʼminot va avtomatizatsiyadir. Aniqchasiga, shu tuzilma doirasida zamonaviy raqamli infratuzilma shakllandi, internet va mobil aloqa kundalik hayotga kirib bordi.
Hozirda dunyo oltinchi texnologik tuzilma ga oʻtish jarayonida. Uning asosiy yoʻnalishlari nanotexnologiyalar, biotexnologiyalar, gen muhandisligi, informatika, global tarmoqlar va anʼanaviy boʻlmagan energetikadir. Kengroq talqinda oltinchi tuzilmaning yadrosi MNBRIK (tibbiyot, additiv texnologiyalar, nano-, bio-, robot-, info- va kognitiv texnologiyalarni birlashtiruvchi) qisqartmasi orqali tasvirlanadi.
Tahlil qilinayotgan komponentlardan biri sunʼiy intellekt va robototexnikaning konvergentsiyasidir. Ishlab chiqarish sohasida bu „Industriya 6.0“ kontsepsiyasida ifodalanadi, bunda generativ AI robotlar roʻyxatini boshqaradi, odamlarning ishtiroki esa vazifa qoʻyishga qisqartiriladi. Oltinchi tuzilmaning ustunligi choʻqqisini turli tadqiqotchilar 2030–2050-yillarga yoki hatto 2070-yillarga bogʻlashadi, bu aniq muddatlarning noaniqligini aks ettiradi.
Hozirda allaqachon yettinchi texnologik tuzilma toʻgʻrisida munozaralar olib borilmoqda. Uning mumkin boʻlgan yadrosi kognitiv texnologiyalar, yaʼni ongni modellashtirish va inson va mashina intellektining oʻzaro taʼsiriga asoslangan tizimlardir. Yettinchi tuzilmaning ustunligi boshlanishining taxminiy muddati 2030–2050-yillar yoki undan keyin, hozirgi rivojlanish tezligiga qarab.
Shunday qilib, texnologik tuzilmalar uzoq muddatli iqtisodiy oʻzgarishlarni tushunish uchun qulay ramkadir. Ular koʻrinadigan inqirozlar va oʻsishlar orqasida jamiyatning texnologik bazasidagi chuqur oʻzgarishlar yotganini koʻrsatadi va shu oʻzgarishlar, yaʼni qaysi qobiliyatlar, tarmoqlar va mamlakatlar keyingi oʻn yilliklarda afzallikga ega boʻlishini belgilaydi.
New publications: |
Popular with readers: |
News from other countries: |
![]() |
Editorial Contacts |
About · News · For Advertisers |
Digital Library of Uzbekistan ® All rights reserved.
2020-2026, BIBLIO.UZ is a part of Libmonster, international library network (open map) Keeping the heritage of Uzbekistan |
US-Great Britain
Sweden
Serbia
Russia
Belarus
Ukraine
Kazakhstan
Moldova
Tajikistan
Estonia
Russia-2
Belarus-2