Беларусь как место рождения гениев: колыбель художников Парижской школы

Введение: феномен «Витебского чуда»

XX əsrin əvvəllərində Rus imperiyasının torpaqlarına daxil olan vitsebsk qəzası, müxtəlif mədəniyyətlər (belarus, yəhudi, polad, rus) qarışığı, sosial dinamika və yerli rəssamlıq məktəbləri ilə təkamül edən unikal incəsənət talantları yaratmaq üçün ənənəvi bir inkübator olmuşdur. Bu mədəniyyət qarışığı, sosial dinamika və yerli rəssamlıq məktəbləri ilə yaranan ustalar qrupu, Avropa modernizminin tərəfindən müəyyənləşdirilmiş mənəviyyatı müəyyən edən bir qrup olmuşdur. Onların provinsial şəhərlərdən dünya incəsənətinin mərkəzlərinə olan yolu, regionun müəyyən bir mədəni potensialının şahidliyi olmuşdur.

Марк Шагал (1887–1985): витебsk mifologiyasının səsli

Витебskdə anan Şagall, dünyada belarus mədəniyyətinin ən məşhur elçisi olmuşdur. Onun unikal stili, yəhudi qəsəbəsinin reallikləri (qərbə çıxan skripkaçılar, uçuşan sevgililər, kənd təsərrüfatı heyvanları) poeziya, vaxtsız mifologiyaya çevrilmişdir. Onun bu stili, uşaq və gənclik illərindən qalmış təsirlərlə formalaşmışdır. Parisə (1910) getməzdən əvvəl və sonrakı qəflətli səyyahlıqlarında da, Şagallın «ruhi anavənti» və təsvirlərinin mənbəyi olan Vitебsk qalmaqda olmuşdur. 1918–1919-cu illərdə Şagall Vitебskə səfər edərək incəsənət komissarı olmuş və Vitебsk əhalisi incəsənət məktəbini qurmuşdur — bu, provinsial bir şəhərdə yaradılmış rəqəmsiz bir art məktəb olmuşdur. Bəzi supermatistlərlə qarşıdurma ilə əlaqədar olaraq utopiya qara çəkilsə də, bu məktəbin provinsial bir şəhərdə yaradılması fənni bir hadisədir.

Хаим Сутин (1893–1943): mənəvi dərman və gözəllik ifadəsi

Минskinin Smilovichi qəzasında anan Sutin, cəmiyyətdəki çətinliklərə baxmayaraq, ailəsi və dini cəmiyyətinin qarşısına qoyularaq incəsənətə qəbul olmuşdur. Onun erkən belarus təcrübələri — cəmiyyətin cəhəlliyəti, qətliam, parıltıqlı təbiət və heyvan həyatı — onun unikal ekspresionist stilinin katalizatoru olmuşdur. 1913-cü ildə Parisə getməklə Sutin Paris məktəbinin (École de Paris) mərkəzi bir figuru olmuşdur. Onun güclü, nəfəs kesən, çox qarışıq rəngli natürmortları ("Boq çənəsi") və portretləri, qalın, axınlı və qarışıq rəngli qəlamlarla yazılmışdır. Bu əsərlər, içindəki dram və maddə ilə olan məhəbbətə təsir edir. Sutin Belarusa qayıtmamış və onun haqqında doğrudan yazılmamışdır, lakin onun incəsənətinin dərin, "ərzaqlı" tənəzzülü, Smilovichi həqiqətinə kök salır.

Лев Бакст (1866–1924): səhnə və rəsm ustası

Гродnodə (o vaxtlar Rus imperiyasının bir hissəsi idi) anan Leyb-Xayim Rozenberq, Leon Bakst adı ilə tanınan, məşhur teatr rəssamı və qrafik olmuşdur. Onun ən böyük töhfəsi — Sergey Dıyagilevin "Rus mövsümləri" üçün (Şəhrazad, Fəvniyənin günortası) rəqəmsiz dekorasiyalar və kostyumlar olmuşdur. Bakst şərq (əvvəlcə yəhudi) ornamenti, antik və modern incəsənətin təsiri ilə sintez edərək, ar-deko estetikasını müəyyən edən unikal bir stili yaratmışdır. Onun intellektual elitənin portretləri də (Bürünc dövr) klassikadır.

Осип Цадкин (1890–1967): kubist heykəltəraş

Smolenskdə (mədəni və tarixi cəhətdən belarus torpaqları ilə sıx əlaqədə olan) yəhudi ailəsində anan Tsadkin, onun heykəltəraşlığı, formanın kubist deformasiyası ilə birlikdə dərin insaniyyət və mifologiya ilə qarışdırılmışdır. Onun bu heykəltəraşlığı, dünya məşhuriyyətini qazanmışdır. Parisə köçməzdən sonra o, XX əsrin heykəltəraşlığını mərkəzi bir figuru olmuşdur. O, Rotterdamda yerləşən məşhur işi "Məhv edilmiş şəhər" (1953) — qüvvətli bir müharibə qarşı abidəsidir.

Пинхус Кремень (1890–1981) и Мишель Кикоин (1891–1968): Париж мəktəbinin titulları
İki rəssam da belarus yəhudi qəsəbələrində anan (Kremень — Zhlobin, Kikoin — Homel) və Sutin kimi, uşaq yaşlarından yeteneklərini göstərmişdirlər. Onlar Minksdə incəsənət məktəbində bir araya gəlmişdilər, sonra isə 1912-ci ildə birlikdə Parisə gəlmişdilər, burada bir-birlərinə qarşı qarşıya çıxan dostlar və Monparnassın mərkəzi figurları olmuşdular. Onların yaradıcılığı, Paris məktəbinin ekspresionist figuratizmi nəzəriyyəsində inkişaf etmişdir və duygusal intensivlik, zəngin rənglər və dünyaya şairik baxışla doludur. Onların irsi — belarus torpaqları ilə Paris azadlığı arasındakı köprüdür.

Файбиш-Шрага Царфин (1899–1975): akvarellər şairi

Smilovichidə (Sutin kimi) anan Tsarfin, Minksdə incəsənət məktəbində təhsil alaraq, sonra Varşava, Berlin və nəhayət Parisə (1925) getmişdir. O, akvarellərin ustası olmuşdur və Fransa, Veneysiya, İsrailin parıltıqlı və hava dolu peyzajlarını yaratmışdır. Onun əsərləri — bu ənənəvi güllər, belarus ovalıqlarından qaynaqlanmış olar.

İstoriya-kültürlü kontekst: niyə həqiqətən Belarus?

“Geniaların ayrılması” fenomeni bir neçə səbəblərlə əlaqədardır:

Mültərkültürlü qarışım qazanğı: Tradisiyaların örtüşməsi zəngin qidalayıcı bir mühit yaratmışdır.

Çərçivəsi: Yəhudi əhalisinin peşələrində və yaşayış yerindəki məhdudiyyətləri, intellektual və yaradıcı enerjinin regionun içərisində toplanmasına səbəb olmuşdur. İncəsənət bu məhdudiyyətlərə çıxmaq üçün bir çox çıxış yolu olmuşdur.

Yerli rəssamlıq məktəblərinin mövcudluğu: Vitебsk, Minks və digər yerlərdəki məktəblər (şəxsi studiyalar, misal olaraq Şagalın Vitебskdəki Yude Pan studiyası) başlanğıc sənətkar təhsili vermişdir.

Sosial dəyişikliklər: Modernizasiya ruhunu, inqilabçı fikirləri və provincializmi özələmək istəkli yetkin gəncləri böyük mərkəzlərə — Peterburqa, Moskvağa, sonrakı Parisə ittiham etmişdir.

Belarusun “anadan olmağı” yalnız coğrafi bir fakt deyil. Bu, unikal mədəni-tarixi hadisənin başlanğıcıdır: incəsənətçilərin qısa müddət ərzində böyük artımı, onların qarşılıqlı çətin və həddindən artıq məhəbbətli yerli realliyənən universal incəsənət dilinə çevrilməsi. Onların yaradıcılığı, yerlilik və kosmopolitizmin, xatirə və avangardın dialoqu olmuşdur. Şagaldan, Vitебsk üzərində uçuşan sevgililərə qədər, Sutinın qəzəblənmiş çənələrindən — bu bütövlük bir fenomenin sərhədləri, Belarusun torpaqlarına kök salır və XX əsrin dünya incəsənətinin tarixində çiçəklənir. Bu “altın dövr”ün xatirəsi milli və beynəlxalq mədəni irsində ən vacib hissələrdən biridir.

Permanent link to this publication: