Roza nerede doğdu? Soru, sandığınız kadar basit değil. Örneğin, patates (Güney Amerika) veya buğday (Orta Doğu) gibi, roza için tek bir "kolik" yok. Atalarının tüm Kuzey Yarım Küre'nde yetiştiğini biliyoruz — Kuzey Amerika'dan Çin'e, Avrupa'dan Himalayalar'a kadar. Roza, en eski tarihlerinden biri olan küresel bir çiçektir. Ancak, kültürel roza (bahçelerimizdeki o) için "doğum yeri" arıyorsanız, birincilik Orta Asya ve antik Fars'a aittir. Bu paleobotanik yolculuğa başlayalım.

Dünyadaki İlk Rosalar

Rosalar (Rosa cinsi) 40 milyon yıldır var. ABD'nin Colorado'sunda (Oligocen yataklarında), Avrupa'da (Bavyera) ve Asya'da (Çin) fosil yaprak ve diş izleri bulunmuştur. O zaman, dinosurların yok olmasından sonra iklim daha sıcaktı ve roza Arktik'te bile (Şpitsbergen'de) yetişiyordu! Modern yabani türler (şarap dalları) tüm Kuzey Yarım Küre'nde yayılmıştır: Pyrenees'ten Japonya'ya, Alaska'dan Himalayalar'a kadar. Tür çeşitliliğinin merkezi olarak Batı Çin ve Himalayalar gösterilir, burada 150'den fazla yabani tür yetişir. Roza, buradan doğal köprüler (Beringia) üzerinden batıya, Avrupa'ya ve doğuya, Amerika'ya zafer yürüyüşüne başladı. Bu yüzden rozanın "jeografik doğduğu yer" tüm Kuzey Yarım Küre'dir.

İlk Terbiye: Çin ve Fars

Yabani roza her yerde yetişse de, bilinçli yetiştirme yaklaşık 5000 yıl önce iki merkezde başladı: Antik Çin (Zhоу İmparatorluğu) ve Fars (bugünkü İran toprakları). Çinliler, tekrar çiçek açan ve güzel koku olan bitkileri seçmeye başladılar. Çay rosaları ve musk rosaları, daha sonra Çin'den Avrupa'ya geldi. Ancak, erken roza kültürünün ana bahçesi Fars'tır. Fars kraları devasa roza bahçeleri kurdu, roza suyu yaptı, roza'yı Anahita tanrıçasına adadılar. Bilinirki, ünlü "Damas rozası" (Rosa damascena), Fars'ta doğal çaprazlamadan ortaya çıktı ve Rosa gallica ile Rosa phoenicia. Damas rozası, birçok modern türün annesi ve parfümerinin temelidir. Bu yüzden birçok tarihçi Fars'ı (İran) kültürel roza'nın ana vatanı olarak adlandırır.

Yunanistan ve Roma: roza medeniyetin sembolü oluyor

Fars'tan roza Yunanistan'a (muhtemelen tüccarlar aracılığıyla) geldi. Yunanlılar, roza'yı Afrodite (Vенера) ile ilişkilendirdiler ve tanrısal çiçek olarak kabul ettiler. Antik Roma'da roza kültürü zirveye ulaştı: onları büyük miktarlarda yetiştirdiler, yemeklerin üzerine çiçek döktüler, şaraba ekirdiler. Oradan roza, vilayetlere (Gallia, Britanya) ulaştı. Roma, bilmeden bilmeden roza'yı tüm Avrupa'ya yaydı. Roma'nın çöküşünden sonra roza, manastır bahçelerinde tıbbi ve süs bitkisi olarak kaldı.

Orta Çağ'ın Sonu ve Rönesans: Avrupa patlaması

15–16. yüzyıllarda Avrupalılar, yerel rosaları (Rosa gallica) getirilenlere (Damas, Fars) aktif olarak çaprazladılar. Yüzlerce yeni tür ortaya çıktı, özellikle Hollanda ve Fransa'da. Napolyon'un eşi İmparatoriçe Josephine de Beauharnais, Malmaison Sarayı'nda 250 türden oluşan bir koleksiyon oluşturdu — bu, modern seçmeliğin başlangıcı oldu. Bu yüzden Avrupa, roza'yı "kabul etti", ancak onun eski kökleri daha derin. Ancak, türün kökeni anlamında "ana vatan" olarak Evropa'yı aşamaz. Örneğin, çay rosaları Çin'den, damas rosaları Orta Asya'dan, gall rosaları Avrupa'dan gelmiştir. Kültürel roza, birçok atadan kan akaran bir "karışım", metis'tir.

Amerika'da Roza: Binlerce Yıl Sonrası Geri Dönüş

ABD'nin Kuzey Amerika'sında kendi yabani rosaları (Rosa virginiana, Rosa californica) vardı. Ancak, kültürel türler XVII yüzyılda Avrupalı kolonistler tarafından getirildi. ABD'li seleksiyoncular (örneğin, L. Burbank okulu), dünya için yeni dayanıklı türler verdi. Ancak, Kuzey Amerika, daha çok bir evlatlık, değil ana vatan. İlgili olarak, Güney Yarım Küre'nde (Afrika, Avustralya) roza, Avrupalıların gelmesine kadar yoktu — onu getirdiler. Bu yüzden güney kontinentalarının "ana vatanı" Avrupa ve Asya'dır.

Çin ve İran Arasında Anlaşmazlık

Bugün, Çinli bilim insanları rozanın ana vatanı Çin olduğunu iddia ediyorlar, çünkü orada bazı kültürel türler (örneğin, Rosa chinensis) ortaya çıkmıştır. Ancak, İranlı araştırmacılar, antik Fars roza bahçelerinin eskiğini ve yazılı kaynakları (örneğin, Rudaki'nin X. yüzyıldaki şiirleri) vurguluyorlar. İnsanlık tarihinin ortasında, farklı türler farklı kökenlere sahiptir. Örneğin, çay rosaları Çin'den, damas rosaları Orta Asya'dan, gall rosaları Avrupa'dan gelmiştir. Kültürel roza, birçok atadan kan akaran bir "karışım", metis'tir.

Genetik ana vatan: en eski türlerin yetiştirildiği yer

Genetik açıdan, en fazla çeşitliliğe sahip primitif döploid roza türleri (14 kromozomlu) Batı Çin ve Himalayalar'da gözlemlenmektedir. Orada en eski prorosa fosilleri de bulunmuştur. Belki de bu, tüm Rosa cinsinin "prarodayı" oluşturur. Oradan roza, Beringia üzerinden Amerika'ya ve Orta Asya üzerinden Avrupa'ya göç etti. Ancak, bu süreç milyonlarca yıl sürdü ve belirli bir tepe veya vadiyi "doğum yeri" olarak belirlemek mümkün değil.

Mitolojik ana vatan: Doğu

Legendalar ve şiirlerde roza'nın ana vatanı olarak sıkça Fars adlandırılır. Bir efsaneye göre, roza peygamber Muhammed'in terinden büyüdü. Diğer bir efsaneye göre, Afrodite'nin bir şarap dalına çarptığı kanın sonucu olarak ortaya çıktı. Her halükarda, roza Doğu ile ilişkilendirilir, sıcak güneşle, incir kokusuyla. Bu yüzden, roza sorulduğunda, "Doğudan" cevabını verebilirsiniz. Bu hem romantik, hem de doğru bir cevap olacaktır.

Ana vatanın geleceği: uzay rozası

2026 yılında seleksiyoncular, Mars'ta yetiştirilebilecek türler oluşturuyorlar. Belki de yüz yıl sonra "rozanın ana vatanı" olarak Kızıl Gezegen adlandırılabilir? Ancak, şu anda roza, belirli bir pasaportu olmayan bir çiçek. Yerinde yetişir.

Permanent link to this publication: