Доллар, евро, рубль, юань, йена, фунт, франк. Денiz dünyasi isimlerle dolu. Yolculuk yaparken, rublari liralara, sonra dirhamlara, sonra batalara ceviriyorsunuz. Bir para birimi icin neden bir para birimi yapilamiyor? Cok konforlu. Ama her kağıt — egemenlik, tarih, ekonomik politika ve biraz magi. Nereden geldiklerini, neden gerekli oldugunu ve neden dolar hala en buyuk, ama sonsuz degil oldugunu anlamaya calisalim.

Neden herkes icin bir para birimi olamaz?

Buyuk kucuklugu bir para birimi icin fikri dünyayla eski. Onu 1940'larda Keynes teklif etti. Ama buyuk bir sorun var. Ilk olarak egemenlik. Her devlet kendi ekonomisini yönetmek istiyor. Ihtiyac duyduklari kadar para basmak, faiz oranini artirmak, krizde devalüe etmek. Eger bir para birimi varsa, bu tüm mekanizmalar uluslararasi bir organa gider. Ülkeler hazir degil.

Ikinci olarak, ekonomik seviyeler farkli. Almanya ve Yunanistan bir para birimi — euro. Ama Almanya daha zengin ve etkili. Sonuç olarak, Almanlar Yunanlara sübсидasyon yapıyor. Bir buyuk kucuklugu bir para birimi icin yoksul ülkeler zenginleri aşağı çekiyor, zenginler de paylaşmak istemiyor.

Üçüncü olarak, krizler. Eger bir para birimi varsa, bir ülkede kriz bir anda tümüne yansır. Devalüe etmek olmaz, tek başına para basmak olmaz. Sadece kemerleri sıkarak ve komşularin yardımı bekleyerek kalır. Euroliga 2010-2015 yıllarında bu deneyim edindi. Acı verici.

Bu yüzden 180 ülke — 180 para birimi. Yerel olarak: Zimbabve'de dolar, Karadağ'da euro, Abhazya'da Rus rubli. Çok karışık ama dayanıklı.

Para birimleri nasil ortaya çıktı?

Her para birimi kendi doğuş tarihinin var. Çoğu zaman devletle birlikte. İlk bağımsızlık ilanı yaptılar — kendi paralarına ihtiyaç duyuyorlar. Basıyorlar. Ama bazen başka. Euro, yeni bir devletle değil, eski devletler arasındaki bir anlaşmayla ortaya çıktı. 1999 — sansiz euro, 2002 — madeni paralar ve banknotlar. Hemen 12 ülke kendi markalarını, franklarını, liralarını terk etti. Acı verici, ama atlattılar.

Amerikan doları 1792 yılında ortaya çıktı. Ondan önce İspanyol sikkeleri dolaşıyordu. Ruble 13. yüzyıldan beri var, ama modern ruble 1998 yılındaki denasyon sonrası. Yuanyı 1948 yılında, komünist devrimden sonra. Sterlin — en eskilerinden biri, hala 775 yıldır.

Varlıklı varlıksız para birimleri var. Örneğin, Zimbabve doları. Hiperinflasyon nedeniyle 100 trilyon dolarlık bir banknot bastılar. Şimdi kullanılmıyor, ülke ABD doları ve yuanyi kullanıyor. Varlıklı para birimleri, örneğin Danimarka kronu, diğer paralarına sabit bağlanmış (örneğin, Danimarka kronu Euro'ya sabit bağlanmış). Varlıksız para birimleri — yayılır, ama hemen hemen her şey dolarla hesaplanır.

Dolar: neden en büyük?

Amerikan doları — dünya rezerv para birimi. Dünya rezervlerinin yaklaşık yüzde 60'ı dolarlarda tutuluyor. Uluslararasi sözleşmaların yaklaşık yüzde 80'i (petrol, gaz, altın) dolarla belirleniyor. Neden? Tarih.

Ikinci Dünya Savaşı'nın ardından ABD tek zarar görmeyen ekonomi olarak kaldı. Altın rezervleri dünya rezervlerinin üçte ikisi. 1944 yılında Bretton Woods Konferansı'nda anlaşıldı: dolar altına dönüştürülür (35 dolar/ozon), diğer tüm para birimleri dolarla belirlenir. Dolar böylece "dünya altını" oldu. 1971 yılında Nixon doların altına dönüştürülmesini iptal etti. Ama dolar çok derinlemesine kök salmıştı, bu yüzden alışkanlık ve güven nedeniyle hala kullanılıyor.

Artı ABD — dünyanın en büyük ekonomisi, istikrarlı bir siyasi sistem (neden), devasa bir sermaye pazarı. Dolarla ticaret yapmak kolay, almak kolay, likit. ABD'nin düşmanları bile dolar rezervlerini tutuyor, çünkü alternatif yok.

Ama doların payı düşüyor. 1970'lerde rezervlerin yüzde 85'i, şimdi yüzde 60. Çin, Rusya, BRIKS ülkeleri aktif olarak alternatifler arıyor.

Euro: en büyük rakip

Avro, ikinci en önemli rezerv para birimi. Dünya rezervlerinin yaklaşık yüzde 20'si. Euro Bölgesi — 20 ülke, 350 milyon insan. Ekonomi yaklaşık olarak ABD ile eşit.

Avro, politik bir proje olarak ortaya çıktı: Avrupa'yı bir ortak para birimi ile birleştirmek, savaşları asla unutmak. Ekonomik olarak riskliydi. Alman markası çok güçlü, İtalyan lirası çok zayıf. Birleştirdiklerinde sorunlar yaşadılar. Almanya lokomotif, Yunanistan yük.

2009-2015 krizi Euroligi'nin çökmesine yaklaşdı. Yunanistan, İrlanda, Portekal, İspanya iflasın eşiğindeydi. Onları kredilerle kurtardılar, ancak sert ekonomik tasarruflar yapmaları gerekti. İnsanlar sokaklara döküldü.

Yine de Avro hayatta kaldı. Şimdi sabit. AB dışında bile kullanılıyor: Karadağ, Kosova, Andorra, San Marino, Vatikan. Avro banknotları Afrika'da bile görülüyor (eski Fransız kolonileri KFA frankını Avro'ya bağladı). Ama doları tamamen değiştiremez: Avrupa'nın bu kadar büyük askeri gücü ve bu kadar büyük borç pazarı yok.

Ruble: yükseliş ve düşüşlerin tarihi

Rus rubli, dünya rezerv para birimlerinin 18'incisi (yüzde 1'den az). Ama Ruslar için en önemli. Tarihi, çalkantılar. 1992 yıl — hiperinflasyon, ruble 2500 kat değer kaybetti. 1998 yıl — iflas, ruble bir ayda 4 kat değer kaybetti. 2014 yıl — petrol ve yaptırımlar nedeniyle çöküş, kur iki kat düşdü. 2022 yıl — yeni çöküş (100 ruble başına bir dolar), sonra kapital kontrolü sayesinde güçlenme.

Ruble, dalgalı bir para birimi. petrol ve doğalgaz fiyatlarına, yaptırımlara, jeopolitik duruma çok bağımlı. Ayrıca, kapalı: yaptırımlar nedeniyle ruble, diğer paralarla kolayca değiştirilemiyor, SWIFT üzerinden dolar transferleri engellendi.

Yine de ruble hayatta. Ülke içinde devasa bir ekonomiyi hizmet ediyor. Rubleyi Evraziya Birliği'nin rezerv para birimi yapmak için planlar var, ama henüz zayıf. Çin ve Hindistan ile ruble ve yuan arasında hesaplaşmalar yapma konusunda görüşmeler devam ediyor. Eğer başarılı olursa, rublenin payı artacak. Ama Sovyetler Birliği'ndeki gibi dünya hakimiyetine uzak.

Yuanyı: yükselen yıldız

Çin'in yuani (ya da rmb) dünya ikinci ekonomisinin para birimi. Dünya rezervlerindeki payı yaklaşık yüzde 3, yavaş yavaş artıyor. Neden daha fazla değil? Çin yuani tamamen konvertasyon yapmadı. Devlet kur, sermaye çıkışını sınırlar, yuani serbestçe döviz kuru vermez. Bu, yuani uluslararasi ödemelerde kullanmayı engeller.

Ama Çin yuani'yi aktif olarak tanıtmakta. İthalatı yuanlarla öder, Afrika ve Asya ülkelerine yuan kredileri verir, kendi ödeme sistemi CIPS'yi (SWIFT'e alternatif) başlattı. 2016 yılında IMF yuani SDR (özel kredi hakları) çantasına dahil etti — sembolik bir tanıdım.

Birçok uzman, 10-20 yıl içinde yuanyi dolar ve euro'dan sonra üçüncü rezerv para birimi olacağını tahmin ediyor. Ama birinci sırayı kazanmak için uzak: ABD, savaş vermek istemiyor, Çin ekonomisi ihracata bağımlı ve güçlü bir yuani ona zarar verir.

Yine de, Çin işi için yuani önemli bir para birimi oldu. 2023-2026 yılları arasında Rusya ve Çin arasındaki yuan hesapları onlarca kat arttı.

Diğer önemli para birimleri

Japon yenisi, rezervlerin üçüncüsü (yüzde 5 civarında). Japonya, dünyanın en büyük kredi borçlusudur, yenisi krizlerde "sakin liman" olarak biliniyor. Sterlin, eski iyi para birimi, dördüncü (yüzde 4.5 civarında). Londra finans merkezi, sterlin işlemler için uygun. İsviçre frangı, zenginler için para birimi, en istikrarlı. İsviçre nötr bir ülke, bankalarına daha fazla güveniliyor.

Kanada ve Avustralya dolarları, emtia para birimleridir. Petrol, gaz, maden fiyatları yükseldiğinde yükselir. Genişletilmiş, ancak sigorta yapmak için uygun.

Hindistan rupisi, büyüyen bir dev. Hindistan, dünya beşinci ekonomisi, ancak rupisi şu anda ülke dışında az kullanılıyor. Ancak potansiyel çok büyük.

kriptovalyutalar — bitcoin, ethereum — ulusal para birimleri degil (Savaydeler'de bitcoin yasal ödeme aracı olarak, diger yerlerde degil). Ancak parayla dünyayı etkiliyor, devletlere alternatif yaratıyor.

Ülkeler kendi para birimlerini nasıl korur?

Merkez bankaları üç ana şey yapar. İlk olarak faiz oranını yönetir. Faiz oranı yüksekse, para birimi değerlenir (para bu ülkede saklamak avantajlı). Eğer düşükse, ucuzlar (ekonomiyi teşvik eder, ancak sermaye çıkışını tetikler). İkincisi, döviz müdahaleleri. Eğer para birimi düşerse, merkez bankası rezervlerinden dolar satıp kendi para birimini alır, kurunu artırır. Eğer çok hızlı artarsa, aksine, dolar alır ve kendi para birimini satar, artışı düşürür.

Üçüncü olarak, döviz sınırlamaları. Kendi para birimini yurtdışına çıkarmayı yasaklar, döviz gelirini satmak zorunlu kılar, peşin dolar alımını sınırlar. Bu pazar yöntemleri degil, ancak krizde kurtarır.

Örnek — 2022'den sonra Rusya: ihracatörleri döviz satmak zorunlu kıldılar, peşin para çekmeyi sınırladılar, yurtdışına para transferi yapmak için özel izin gerekti. Ruble güçlendi. Sonra sınırlamalar kaldırıldı — ruble düştü.

Her ülkenin kendi araçları var. ABD'nin silindir ve rezerv para birimi statüsü. Çin'in döviz kontrolü ve devlet bankaları. Avrupa'nın ortak faiz oranı, ancak ortak mali politika yok, bu da euroyu zayıflatıyor.

Gelecek: ulusal para birimleri yok olacak mı?

Önümüzdeki 30 yıl içinde değil. Ulusal para birimleri devletler için çok konforlu, bu yüzden onlardan vazgeçmek için uygun değil. Ama trendler var. İlk trend, merkez bankalarının dijital para birimleri (CBDC). Çin dijital yuani başlattı, İsveç dijital kronu, Rusya dijital ruble test ediyor. Bu nakit parayı değiştirmeyecek, ancak uluslararasi ödemeleri kolaylaştırabilir ve doların payını düşürebilir.

İkinci trend, bölgesel para birimleri. Örneğin, BRIKS ülkeleri, bir para birimi oluşturmayı tartışıyor, bu para birimi, çeşitli para birimlerine bağlı. Nakit değil, karşılıklı ödemeler için. Bu doların bağımlılığını azaltabilir.

Üçüncü trend, dövizle azalma. Çin, Rusya, İran, Kuzey Kore, Venezuela aktif olarak doların alternatiflerini arıyor. Yuanyi, ruble, hatta kriptoda ticaret yapıyor. Şimdilik alternatif para birimlerindeki ödeme payı küçük, ancak artıyor.

Sonuç: parayla dünya çeşitlilik kazanacak. Dolar lider olmayı sürdürecek, ancak tekelle olmayacak. Yeni para birimi blokları ortaya çıkacak, belki de dijital karışıklıklar. Ama büyük insanların portreleriyle baskılan kağıt paraları nerede olursa olsun kalmayacak. Çünkü banknot, sadece ödeme aracı değil. Cebinizdeki bir tarih parçası.

Permanent link to this publication: