Михаил Бахтин о диалогическом методе и полифонии Фёдора Достоевского

Гiriş: Roman teorisi devrimi

Михаил Бахтиным "Достоевский'nın Poetik Sorunları" adlı kitapta (1963, yeniden düzenlenmiş baskı) geliştirilen diyalogizm ve polifoni kavramı, edebiyat bilimleri ve kültür felsefesinde devrim yarattı. Бахтин, Dostoevsky'nin yaratıcılığına sadece yeni bir yorum değil, aynı zamanda radikal yeni bir sanatsal düşünme ve insan bilinc teorisi sundu. Analizi, Dostoevsky'nin sadece çoklu karakterli romanlar yaratmadığını, aynı zamanda temel olarak yeni bir roman bütünü — polifonik roman yarattığını gösterdi, burada yazarın pozisyonu, yazarların bilinçleri üzerinde baskın değildir.

1. Polifoni'nin doğası: «Bağımsız ve birleşmeyen seslerin çokluğu»

Бахтин, müzikten «polifoni» terimini ödünç aldı, burada bu, birden fazla bağımsız ve eşit hakim melodik hatların (seslerin) eş zamanlı seslenmesi anlamına gelir. Bu metaforu edebiyata taşıyarak, ana tezini formüle etti:

Dostoevsky'nin eserlerinde, tek bir objektif dünyada ışıklandırılmış tek bir yazar bilincinin altında birçok karakter ve öykü değil, tamamen eşit hakim bilinçlerin ve onların dünyalarının bir araya gelmesi, kendi birliğini koruyarak, belirli bir olayın birliğinde birleşir.

Bu, geleneksel monologik roman ile olan kopuş anlamına geliyordu, burada tüm karakterler, onların düşünceleri ve davranışları, tanrısal bir yaratıcı yazarın sonucu ve anlayışı olarak ele alınır. Бахтин'e göre, Dostoevsky'de yazar bilinci, yazarların bilinçleri ile aynı sıraya konar. Yazar, Raskolnikov veya İvan Karamazov'u doğru yukarıdan yargılamak yerine, kendisini onlarla diyalog participantı pozisyonuna koyar. Gücü, sonucu bilme yeteneğinde değil, her bilcinin icimsel mantık, bitmemişlik ve «çözülmemişlik»'ni görünür ve duyurmak yeteneğinde yatıyor.

İlginç bir gerçek: Бахтин, Dostoevsky'nin polifonisini Hegel'in diyalektikasına karşıtlık olarak önerir. Hegel'de çelişkili fikirler («tesis — antitezis») yüksek sentezde (sentez) çözülürse, Dostoevsky'de çelişkili fikirler («evet» ve «hayır») sentezlenmez, aynı anda seslenir, sonsuz diyalogda. Amaç, anlaşmazlığı çözmek değil, onu derinleştirmek, karşıtlığın tüm anlam doluluğunu ortaya çıkarmaktır.

2. Diyalog, varoluşun ve kelimelerin ontolojik temeli

Бахтин için polifoni, daha derin, felsefi bir ilke olan diyalogizm sonucudur. Diyalog için onun, sadece konuşma biçimi değil, insan varoluşu ve bilgisinin temel koşulu olduğunu düşünüyor.

• İnsan bilinci doğasıyla diyalogiktir: «Var olmak, diyalogik olarak iletişim etmek demektir. Diyalog sona erdiğinde, her şey sona erer.» İnsan bilinci, sadece diğer bilinçle etkileşimde bulunarak oluşturulur. «Ben», kendisini sadece «Sen» üzerinden bilir. Dostoevsky'nin karakterleri, dışarıdaki — diğerleri ile veya içsel — kendisi, Tanrı ile, ideayla olan yoğun bir diyalogda olamayan hiperbolize edilmiş bilinçlerdir.

• Söz diyalogiktir: Бахтин'e göre, Dostoevsky'deki her ifade, kimseye yönelik, yanıt önceden varsayım ve bu önceden varsayılan yanıta dayanarak inşa edilir. Hatta karakterin içsel monologu bile, gizli bir diyalogdur (örneğin, İvan Karamazov'un çirkinle olan diyalogu, kendi bilincinin bir yansımasıdır).

• Romannın «büyük diyalogu»: Karakterlerin ayrı diyalogları, eserin tek bir «büyük diyalogu»'na dönüşür. Roman olayı, eylemlerin bir sırası değil, zihinlerin çatışması ve etkileşimi olayıdır.

3. Analizin ana kategorileri: bitmemişlik, karnaval, karnavallık

Бахтин, Dostoevsky'nin edebiyatını tanımlamak için bir dizi kategori getirir:

1. Bitmemişlik ve «son kelime»: Dostoevsky'de karakter, her zaman hazır, tamamlanmış bir karakter olarak verilmez. O, kendisiyle eşleşmez, seçim noktasında, krizde, ruhsal arayışta bulunur. Yazar, karakter hakkında «son kelime» demeyi reddeder, onu açık bırakır, metin dışında bile değişime açık hale getirir.

2. Karnavallık: Бахтин, polifonik romanın kökenlerini ulusal gülme kültürü ve karnavallık geleneğine dayandırır. Karnaval, hiyerarşilerin terslenmesi, serbest familleri teması ve değişim ve yenilenme kültü, dogmatik ciddiyetten bilinç serbestlenmesini mümkün kılmış olan sanatsal matrisi oluşturdu. Dostoevsky'nin romanlarında bu, skandallar (örneğin, «karnaval müsabakaları»), ikizlik, yüceyi düşürme (örneğin, «Besler»)'nde görülür.

3. "Pорог" karnavallığı: Бахтин, Dostoevsky'nin özgül olarak karakteristik olan uzay-zaman bütünlüğünü "pорог" karnavallığı olarak tanımlar (katı, merdiven, koridor, meydan). Bu yer, zamanın sığlaşması, karşılaşma ve çatışma alanı haline gelen krizik bir karar anıdır. "Pорог"ta, sessiz, kademeli evrim mümkün değildir — sadece patlama, kатаstrofe veya aydınlanma.

Örnek: «Suç ve ceza»'yı analiz ederken, Бахтин, tüm romanın Raskolnikov ile dünyanın arasındaki devasa bir diyalog olduğunu gösterir. Teorisi, insanlığa yönelik ve yanıt gerektirir. Her karakter (Porfiry Petrovich, Sona, Svidrigaylov), onunla fikir düzeyinde diyalog kurar, karşıt bir itiraz veya peşit haline gelir. Sona'nın suskunluğu bile güçlü bir diyalogik faktördür. Yazar, Raskolnikov'un teorisini doğru yukarıdan yargılamak yerine, onu «yaşayan yaşam» ile diyalogda karşılaştırır.

4. Бахтин'in teorisi bilimsel ve kültürel önemi

Бахтин'in keşifleri, edebiyat bilimlerinin sınırlarını aşmıştır:

• Felsefi antropoloji: Diyalogizm, insanı «ne-aliibi-olmak» olarak anlama temelinde, unutulmaz, tamamlanmamış bir proje olarak anlamaya dayanır.

• Sosiolingvistik ve iletişim teorisi: Her ifadein diyalogik doğası fikri, dil analizi gelişimine etkisi oldu.

• Kültürbilim: Polifoni ve karnavallık kavramı, karmaşık, plüralist kültürel olayların analizinde araç sağladı.

Sonuç: Dostoevsky «ideanın sanatçısı» olarak

Бахтин, Dostoevsky'nin yenilikçiliğinin psikolojizmde (ki bu diğerleri için de vardı) değil, aynı zamanda ideanın kendisini gelişiminde resmettiği olduğunu gösterdi. Karakterleri, «idea insanı» olarak tanımlar. Polifonik roman, dünyada nesne olmayan çokluğun ve gerçeğin sanatsal modeli haline geldi, burada Tanrı ve şeytan, insanın kalbi ve bilincinde değil, cennetin veya cehennemin bir yerinde değil, çatışır. Бахтин, böylece Dostoevsky ile o aynı büyük diyalog'a katıldı, kendisini tanımladı. Çalışması, özgül olarak özgürlük, sorumluluk ve insan kişiliğinin bitmemişliği hakkında sürekli bir tartışmayı devam ettiren polifonik bir ifade haline geldi. Tam olarak Bachtin sayesinde, Dostoevsky'nin gücünün, verdiği yanıtlarda değil, onunla diyalogda eşit hakim ve sürekli tartışan seslerin benzersiz derinliklerindeki sorular olduğunu fark ettik.

Permanent link to this publication: