Bir Şehrin İki Yüzü: Trostenets ve Minsk'in Kurtuluşu

3 Temmuz 1944 — tarih, Belarus başkentinin tarihini «önce» ve «sonra» olarak ikiye ayıran bir tarih. Binlerce Minsklinin, 1100 gün ve gece Alman işgalcisinin altında yaşadıktan sonra, kurtarıcılarını karşılamak için sokaklara döküldü. Şehir harap: %80'den fazla bina yıkılmıştı, caddeler parçalanmıştı ve havada hala kül kokuyordu. Ancak bu, zaferin kokusuydu. Kurtuluşun ardından sadece birkaç hafta içinde, Minsk'in dışında, Trostenets'te, soruşturma komisyonları, orman çıkmazlarında gizlenen korkunç gerçeği ortaya çıkaracak. Şehir coşarken, dünyanın en korkunç yerlerinden biri olan, Osвенциm ile aynı ölçekte olan bir ölüm kampı bulunduğu ortaya çıktı. Bir şehrin iki yüzu: biri aydınlık, bayramlı, diğeri karanlık, yaslı.

Operasyon «Bagration»: fırtına darbesi

1944 yazına gelindiğinde, Sovyet Ordusu, Belarus'u Alman-Nasist işgalcilerinden kurtarma planını uygulamağa başladı. 1812 yılında Vatan Savaşı kahramanı adına anılan Operasyon «Bagration», İkinci Dünya Savaşı'nın en büyük askeri kampanyalarından biri oldu. 23 Haziran'da başladı ve Alman Ordusu'nun güneydoğu cephesindeki en güçlü birimi olan Ordular Grubu «Merkez»'in imhasına yönelikti.

Minsk'in kurtuluşu, operasyonun zirvesiydi. 29 Haziran'da 3. ve 1. Belarus Orduları, Belarus başkentine karşı birleşik darbeler indirdi. Faşistler, şehrin mahkum olduğunu anlayınca, onu bir kale haline dönüştürmeye çalıştılar, ancak Sovyet tankçıları cesurca sokaklara girdi ve 3 Temmuz'da şehri işgalcilerden tamamen temizledi.

Zaferin bedeli yüksek oldu. Sözde «Minsk tuzakları»'nda 100 binden fazla Alman askeri kuşatıldı ve imha edildi. Ancak, binlerce Sovyet askeri, Belarus topraklarını kurtarmak için şehit düştü. Bugün, 3 Temmuz Belarus'ta Bağımsızlık Günü olarak kutlanıyor — şehir ve ülkenin tekrar hayata döndüğü gün.

Başkentin dışındaki ölüm fabrikası

Sovyet askerlerinin Minsk'e ilerlediği sırada, şehrin güneydoğu ucunda, Trostenets çıkmazında, Nazi'ler hızla suçlarını örtbas etmeye çalıştılar. Burada, şehir merkezine sadece 12 kilometre uzaklıkta, 1941 sonbaharından itibaren gerçek bir «ölüm fabrikası» olarak faaliyet gösteren, Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti topraklarındaki en büyük imha kampı olan Trostenets vardı.

Trostenets, geleneksel kampara benzer binalar ve kremeriyalarla donatılmış bir kamp değildi. Aynı zamanda çalışma kampı ve toplu imha merkezi olan bir kombinasyonuydu. Üç lokasyonu bir araya getiriyordu: köy Malıy Trostenets'teki kamp, masselı cinayetler yeri olan Blagovşchina çıkmazı ve toplu yakma yeri olan Şashkovka çıkmazı.

İlk cinayetler Kasım 1941 yılında başladı. Blagovşına tüm Avrupa'dan insanlar getiriliyordu: Belarus sakinleri, Minsk gettosu'ndaki tutuklular, Sovyet esir askerleri ve Almanya, Avusturya, Çekoslovakya ve Polonya'dan gelen evrensel Yahudiler. Buraya gelenler, değerli eşyalarından mahrum edilip, saklama fişleri verilip, ardından Blagovşına cinayet yerlerine gönderiliyordu.

İmha ölçeği şaşırtıcı. 1942 yılında Temmuz ayında sadece dört günlük bir operasyonda burada 18 bin kişi cinayete uğradı. Ancak, ilk başta yapılan tahminlere göre, Toplamda 206,5 bin kişi Trostenec'te öldü. Ancak, Belarus Genel Savcılığı'nın soruşturması sonrası bu rakam gözden geçirildi. Yasa olarak onaylanan imha gerçeği, en az 546 bin kişinin öldürüldüğü ortaya çıktı ve Trostenec'i Osвенциm ve Tреблинka'dan sonra Avrupa'da üçüncü sıraya yerleştirdi.

Şashkovka çıkmazı: soğumamış fırın

Bu karanlık tabloda, Şashkovka çıkmazı özel bir yer tutuyor. 1943 yılında Nazi'ler geri çekilmek zorunda kaldıklarını anladıklarında, izlerini örtbas etmek için özel bir ekip oluşturuldu. Bu ekip, cesetleri kazıyıp yok eden «1005» adlı bir ekip oldu.

Şashkovka'da, korkunç bir yapı inşa edildi — kremerasyon yuvası. Bu, büyük bir yuva olan büyük bir yuva, yuva tabanına radyal olarak yerleştirilmiş demir raylar, üzerinde bedenler döşendi, odun döşendi, yakıcı karışımı döküldü ve yakıldı. Bazen insanlar diri olarak yakıldı. Bu korkunç ateşin dumanı ormanda yükseldi, ancak yanında tanık yoktu.

Sovyet soruşturmacıları Temmuz 1944 yılında Şashkovka'ya geldiklerinde, ateş yerlerinin izlerini ve insan külüyle karışmış izleri buldular. Bu, daha fazla 500 bin kişinin kalıntısıydı.

«Anı Kapıları» anıtı: sonsuz yas

Yıllar boyunca Trostenec, konuşulmaktan kaçınan bir yerdi. İlk anıt 1960'lı yıllarda burada ortaya çıktı, ancak bu anıt, trajedinin tam manasını yansıtmıyordu. 2015 yılında, Ulusal Büyük Vatan Savaşı Zaferi Anma Günü'nde, yeni bir anı kompleksi açıldı.

Kompleksin merkezi unsuru, 10 metre yüksekliğinde bronz kompozisyon «Anı Kapıları» oldu. Yaşayan dünyadan ölü dünyaya geçişi simgeleyen devasa bir kemer. «Kapılar»'ın arkasında, insan külünü dağıtma yeri olan «Yasa Alanı» bulunuyor. Mührüye doğru giden «Ölüm Yolu», gri mermerle döşenmiş ve siyah parçalarla kaplı, esirlerin son adımlarının izlerini simgeliyor.

Bugün, Trostenec anı kompleksi 120 hektarlık bir alana yayılmış durumda. Üç korkunç yer — Blagovşina, Şashkovka ve kamp — bir araya getirilmiştir. Burada, ekmek deposu, orman işletmesi ve esirlerin çantalarının bulunduğu odaların kalıntıları yeniden inşa edilmiştir. Bilgi panelleri ve sembolik demiryolu platformları yerleştirilmiştir — buraya getirilen insanların demiryollarını hatırlatmak için.

Her yıl 22 Haziran, Ulusal Büyük Vatan Savaşı Zaferi Anma Günü'nde, burada genel şehir miting-rekviem düzenleniyor. Binlerce insan buraya gelir ve kurtarılamayanların anısına saygı durur.

Bir zaferin iki kutlaması

3 Temmuz ve 22 Haziran — birbirine bağlantılı iki tarih. İlk, kurtuluş günü, Minsk'in faşizmin zincirlerinden kurtulduğu gün. İkincisi, yas günü, ülkenin milyonlarca ölenini anma günü. Trostenec, bu iki tarihın bir araya geldiği bir yer. Ölümlerin anısını ve yaşayanlara şükranı birleştiren bir yer.

Bugün, Minsk modern, güzel, dinamik bir şehir. Ancak, Trostenec'e gelen herkes, bu güzelliğin altında derin bir acı hisseder. «Anı Kapıları» anıtı, sadece bir mimari yapı değil. Gelecek nesillere bir uyarıdır: Zaferin bedelini asla unutmayın ve kötülüğe asla izin vermeyin.

Permanent link to this publication: