Саудовская Аравия'nın yoksul bir çöl krallığından, ekonomisi haciz ve primitif tarım üzerine kurulu olan birine dönüşmesi, dünyanın önde gelen ekonomi oyuncularından biri haline gelmesi, doğrudan ülkenin devasa petrol rezervlerinin açılması ve kullanılmasına bağlıdır. Ancak zenginlik yolu, sadece kaynakların varlığına değil, aynı zamanda karmaşık jeopolitik, kaynakların çıkarması üzerindeki stratejik kontrol ve yönetici hanedanın öngörülü, ancak çelişkili politikasına da bağlıdır.

“Kara altın” açılışı: Batıyla yapılan anlaşma

1930’lu yıllara kadar Saudovska Aravya ekonomisi oldukça sınırlıydı ve devlet bütçesi Müslümanların Mekke ve Medine kutsal şehirlerine haciz için gelirlerinden oluşuyordu. 1933 yılında, paraya ihtiyacı olan Kral Abdülaziz bin Selman, ABD’li Standard Oil of California (SOCAL) şirketine petrol arama lisansı verdi. Birkaç yıl süren boşu yere çıkmalar sonrasında, 3 Mart 1938’de Dahrana’da No:7 sondaj kuyusunda ticari kalitede petrol bulundu. Bu keşif bölgenin kaderini sonsuza kadar değiştirdi. 1944 yılında ABD’li şirket Arabian American Oil Company (Aramco) adını aldı ve on yıllar boyunca krallıkta petrol üretiminin ana operatörü oldu.

Nasyonalizasyon dönemi ve egemen kontrolün kazanılması

Aramco’dan elde edilen gelirin büyük bir kısmı ilk yıllarda Batılı hissedarlara gidiyordu. Ancak küresel enerji kaynakları talebinin artması ve devletin güçlenmesiyle, Suud yönetimi kendi payını artırmak için mücadele etti. Ana süreç, Aramco varlıklarının kademeli nasyonalizasyonuydu. 1973 yılında %25 hisse başlangıçtan, 1980 yılında Suud Aravya %100 hisseyi satın alarak kaynaklarına tam egemenlik kazandı. Bu adım, 1973 yılında Arap petrol ihracatçı ülkeleri, Mısır ve Suriye ile İsrail arasındaki savaşta destek olarak ihracatı kısıtlamaya giden petrol ambargosu ile çakıştı. Petrol fiyatları dört katına çıktı ve Suud Aravya'nın gelirleri akın akın arttı, bölgesel bir oyuncudan küresel bir finans devine dönüştü.

Neft, iç ve dış politika aracı olarak

Çok büyük gelirler, yönetici Selman hanedanının ülke içinde büyük ölçekli dönüşümler gerçekleştirmesine olanak tanıdı. Ücretsiz eğitim ve sağlık, konut ve kamu hizmetleri için sübvansiyonlar, vergisizlik ve vatandaşlar için gelir vergisi olmaması gibi sosyal refah modeli oluşturuldu. Bu, sosyal istikrar ve monarşinin yetkiliğini legalize etmeye yardımcı oldu. Uluslararası arenada Suud Aravya, OPEC'in gayri resmi lideri olarak petrolü jeopolitik etki aracı olarak kullanmaya başladı. Tadawul borsası, Public Investment Fund gibi devlet varlıklarının oluşturulması ve yurtdışındaki büyük yatırımlar, krallığın finansal gücü olarak statüsünü pekiştirdi.

Resource bağımlılığı sorunu ve geleceğe doğru bir bakış

Teğet geçen bir kaynak üzerine kurulu ekonomisinin zayıflığını fark eden Suud yönetimi, “2030 Görünümü” stratejisini başlattı. Tahta varisi Muhammed bin Selman tarafından desteklenen bu iddialı plan, ekonomiyi çeşitlendirmeyi, turizm, finans, teknoloji ve eğlence gibi gayri-nakliye sektörlerini geliştirmeyi ve petrol gelirlerine bağımlılığı azaltmayı hedefliyor. Gelecek şehri NEOM projesi ve Saudi Aramco'nun bir kısmının özelleştirilmesi bu yolculukta parlak örneklerdir. Bu şekilde, Suud Aravya'nın zenginlik hikayesi, yabancı şirketlere tam bağımlılıktan kaynaklara tam egemenliğe geçişin ardından, küresel enerji geçişinin koşullarında yeni bir karbonhidrat dışı kimlik arayışına dönüşüyor.

Permanent link to this publication: