“Bələt” fenomeni: cinayət argosundan sosial müqavimətə qədər

“Bələt” termini sovet və postsovet subkültürasının əsas konsepsiyalarından biri olub, ənənəvi cinayət dünyasının qiymət sistemləri və hierarxiyasına kök salır. Onun mənası genişlənməsindən bəhs edərək, rossiyalı və sovet cəmiyyətinin içindəki çətin prosesləri təcəssüm edir. Bu fenomenin araşdırılması multidisiplin bir yanaşma tələb edir, ki bu yanaşma cinayətşünaslıq, sosiologiya və mədəniyyətşünaslığı ilə birləşir.

Cinayətşünaslıq mərkəzi: “qanun yaradıcıları” və mənəvi qayda

İlkin olaraq “bələt” və ya “qanun yaradıcıları” cinayət dünyasının elitası kimi təsvir edilmişdir, ki bu qrup özünəməxsus davranış qaydası olan — “qanun yaradıcıları mənəvi qaydaları”na rəhbərlik edir. Bu qrup sovet təmizləmə-lərində 1930-cu illərdə yaranmışdır və o, GULAGın administrasiyasına və “suk”a — hakimiyyətlə əməkdaşlıq edən və istehsalda işləməyə razılaşan qanun yaradıcılarına qarşı təhlükəli idi. “Bələt”in əsas prinsipləri: hər hansı bir şəxs ilə əməkdaşlıq etməmək (orduxidmət və seçkilər iştirakı daxil olmaqla), rəsmi vəzifələrdə çalışmaq qadağası, siyasətə qarışmamaq və “qanun yaradıcıları” ideyasını dəstəkləmək və yalnız cinayət fəaliyyəti ilə yaşamaq məcburiyyəti idi. Bu qaydanın saxlanılması qətiyyətli cəzalarla, hətta ölüm cəzası ilə təmin edilirdi.

Sosiokültüral cəhət: “bələt” kimi arhetip və simvol

Qəza sistemdən kənarda “bələt” imajı qüdrətli bir mədəni arhetipə çevrilmişdir. Massiv təhlükəsizlikdə bu imaj, müstəqil şəxsi azadlıq, dövlət və onun institutlarından asılılıqdan azadlıq və rəsmi sovet ideologiyasına qarşı müqavimətin təmsilçisi kimi qəbul edilmişdir. Bu imaj “bələt” mahnısı (şanson), şəhər folkloru və anekdotlar yolu ilə fəal şəkildə çoğalmış və romantikləşdirmişdir. Totalitar cəmiyyətdə, insanın həyati qətiyyətli qaydalaşdırılmış olduğu bir cəmiyyətdə, öz qaydaları ilə yaşayan “bələt” imajı, cinayət xassəsinə baxmayaraq, müəyyən bir cəlb edicilikə malik idi. O, qüvvət, xidmətliyyət və qəbul edilmiş qaydaların inkar olunması əsasında qurulmuş alternativ sosial strategiya simvolu kimi qəbul edilmişdir.

İdeyanın evoliusiya və mənəvi itki: sovetin son və postsovet dövrü

SSRİ dağılması və 1990-cı illərdə cəmiyyətin kriminalizasiyası ilə fenomenin fundamental bir transformasiyası baş vermişdir. Tradisiyonal “qanun yaradıcıları” qaydası sürətlə dağılmışdır. Çox sayıda “qanun yaradıcıları” mülkiyyət bölüşdürülməsi mücadiləsinə qoşulmuşdur və biznes ilə, hakimiyyət təmsilçiləri ilə əlaqələşmişdir, bu da onların əslindəki “qaydalarına” zidd idi. Massiv kültür və günlük dilində “bələt” termini daha geniş və dağınıq şəkildə istifadə edilmişdir, çox vaxt zəngin insanları, şərhlə bir uğur qazanmış və ya məişət qaydalarını qaydada qalmayan, əlaqələr və pul ilə “məsələni həll edə bilən” insanları təmsil edirdi.

XXI əsrin mənası və mirası

XXI əsrdə “bələt”in əslindəki mənası yalnız marjinal cinayət dünyasında qalmışdır. Ancaq onların mədəni və sosial irsi çox güclü qalır. “Bələt” jargonu (fenya) günlük dilə daxil olmuş, “qaydalar” isə qanunlara qarşı dayanılan, ədalət və ünsürlərin ideyalarına əsaslanan qayda-qadağa olmuşdur. Bu cür, “bələt” termininin tarixi yalnız cinayət cəmiyyətinin tarixi deyil, həm də rossiyada təqribən bir əsr boyu qeyri-rəsmi hakimiyyət institutlarının transformasiyası və cəmiyyət müqavimətlərinin axtarışı ilə bağlı dərin sosial ziddliklərin təcəssümüdür.

Permanent link to this publication: