«Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» faşizme karşı: Fransız sloganı nasıl direnişin silahı oldu

1940 yılında Fransa altı hafta içinde çöktü. Alman tankları Élysée Sahnesi'ni geçti ve Paris'in kulelerinde mavi-beyaz-kırmızı bayrakların yerine swastika bayrakları yankılandı. Cumhuriyetin büyük sloganı olan «Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» de cumhuriyetle birlikte düştü gibi görünüyordu. İşgalciler, bu kelimeleri Fransızların hafızasından silmek için her türlü şeyi yaptılar. Ancak yanlış yaptılar. İkinci Dünya Savaşı yıllarında bu slogan, 1789 yılında devrim ateşinde doğan bu slogan, yeni, trajik ve kahraman bir yaşam buldu. Aşama bir beyan olmaktan çıktı — mücadele bayrağı, umut simgesi ve teslim olmayanlar için bir parola haline geldi.

Unutturulmaya çalışılan ama yok edilemeyen slogan

«Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» (Liberté, Égalité, Fraternité) sadece güzel kelimelerden ibaret değil. Fransız Cumhuriyeti'nin üzerinde duran üç temel direk. Bu slogan, Büyük Fransız Devrimi'nin ateşinde doğdu, 1789 yılında İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirgesi'nde yerleşti ve 1792 yılında cumhuriyetin resmi sloganı oldu. Ancak tarihi unutulma dönemleri de geçirdi. Slogan, İkinci İmparatorluk yıllarında ve diğer açık reaksiyon dönemlerinde iptal edildi. Ancak en zorlu deneyimi ona, 1940-1944 yılları arasındaki Alman faşist işgali oldu. İşgalciler bu üç kelimanın gücünü tam olarak anlıyordu. Onlar, kendi kölelik, eşitsizlik ve nefreti altındaken Fransızların özgürlük, eşitlik ve kardeşlik hakkında hatırlamalarını sağlamamayı göze alamadılar.

Unutturulmaya çalışılan ama yok edilemeyen slogan

«Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» (Liberté, Égalité, Fraternité) sadece güzel kelimelerden ibaret değil. Fransız Cumhuriyeti'nin üzerinde duran üç temel direk. Bu slogan, Büyük Fransız Devrimi'nin ateşinde doğdu, 1789 yılında İnsan ve Vatandaş Hakları Bildirgesi'nde yerleşti ve 1792 yılında cumhuriyetin resmi sloganı oldu. Ancak tarihi unutulma dönemleri de geçirdi. Slogan, İkinci İmparatorluk yıllarında ve diğer açık reaksiyon dönemlerinde iptal edildi. Ancak en zorlu deneyimi ona, 1940-1944 yılları arasındaki Alman faşist işgali oldu. İşgalciler bu üç kelimanın gücünü tam olarak anlıyordu. Onlar, kendi kölelik, eşitsizlik ve nefreti altındaken Fransızların özgürlük, eşitlik ve kardeşlik hakkında hatırlamalarını sağlamamayı göze alamadılar.

«Bir millet, bir Reich, bir führer» ile «Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik»

İki dünya görüşü arasındaki sembolik karşıtlık, Fransa ile Almanya arasındaki sınırda net bir şekilde görüldü. Tanınmış tarihçi Anatoliy Utkin'in anılarına göre, Winston Churchill'in Ren sınırını ziyaret ettiği zaman, çarpıcı bir karşıtlık gördü. Fransız tarafında, «Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik» yazılı devasa bir afiş asılıydı. Alman tarafında ise başka bir afiş: «Bir millet, bir Reich, bir führer». Bu iki slogan, iki inatçı dünya olarak karşı karşıya duruyordu. Birincisi insan onurunu, ikincisi ise totaliter bir baskı altında bulunuyordu. Fransız sloganı, Nazi ideolojisine meydan okuma, işgalcinin altında bile özgürlüğün ölmediği hatırlatması oldu.

Kardeşlik, son siperlik

İşgal yıllarında sloganın ilk iki kelimesi — «Özgürlük» ve «Eşitlik» — aslında Fransızlar'dan çalındı. Almanlar, ırk üstünlüğü rejimini kurarak özgürlüğü çaldılar, eşitliği çiğnediler. Ancak yasaklayamadıkları bir kelime vardı. Bu kelime — «Kardeşlik». Tanınmış Fransız Direniş participantı Lucie Aubrac, gizli mücadeledeki kahramanlardan biri, şöyle dedi: «Almanlar bize özgürlüğü ve eşitliği çaldılar, ancak kardeşliği yasaklayamadılar». Bu sözler, Fransız Direniş'in ruhunun tümünü içeriyordu. Devlet çöktü ve yasalar çalışmadı. İşte bu noktada kardeşlik — dayanışma, karşılıklı yardım, başkalarının hayatını riske atma — ulusu birleştiren bir yapıştırıcı haline geldi. Gizli örgütler, Yahudileri kurtardı, kaçakları sınırı geçirdi, yasadışı gazeteler yayınladı. Ve bunu ödül için değil, birbirlerini kardeş olarak gördükleri için yaptılar.

Aubrac'ın bu cümlesi sadece güzel bir metafor değil, aynı zamanda binlerce Fransız'ın hayatını riske atan kaçakçılar, istihbarat bilgileri aktaranlar ve sabotajlara katılanlar için bir eylem rehberi haline geldi. İşgal altında kardeşlik, işgalcilerin baskı altında bastıramadıkları bir direniş biçimi haline geldi. Onlar tutuklayabilir, sorgulayabilir ve idam edebilir, ancak insanların birbirine yardım etmelerini yasaklayamadılar.

Barikatlarda ve gizli örgütlerde slogan

Fransa'daki Direniş Hareketi, birçok işgal altındaki ülkenin en parlak anti-faşist mücadelelerinden biri oldu. Savaş yıllarında «Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» sloganı cumhuriyetin resmi sloganı olmaktan çıkıp, farklı siyasi görüşlere sahip insanları birleştiren canlı bir simge haline geldi — komünistlerden konservatiflere kadar. Hepsi aynı amaç için bir araya geldi: Nazi'leri çıkarmak ve cumhuriyetin değerlerini yeniden kurmak.

Şaşırtıcı olmayacak şekilde, 14 Temmuz 1942 yılında New York'ta çıkan gizli dergi «Direniş»te «Liberté, Egalité, Fraternité: Fighting France and the Jewish Problem» başlıklı bir makale yayınlandı. Savaşın ortasında, okyanus ötesinde, Fransız milliyetçileri dünyaya, onların mücadelesinin, bir zamanlar tüm Avrupa'yı ilham vermiş olan bu değerler için olduğunu hatırlattılar.

İşgalden kurtuluşa: sloganın geri dönüşü

Ağustos 1944 yılında müttefik orduları Paris'e girdi ve General Charles de Gaulle Élysée Sahnesi'ni yürüdüğünde, «Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» sloganı devlet binalarının duvarlarına geri döndü. Ancak bu sefer sesi farklıydı. Çünkü onu işgal, Gestapo'daki işkenceler, rehinlerin infazları ve Direniş participantıların kahramanlık eylemleri kazandırmıştı. Üçüncü Cumhuriyet döneminde sıkça formalite olarak algılanan bu slogan, şimdi gerçek bir, kanlı anlam kazandı.

Savaşın ardından, bu üç kelimenin ayrılmaz olduğunu belirten bir fikir kesinleşti. Özgürlük, eşitlik olmadan bir ayrıcalık, eşitlik, özgürlük olmadan kölelik. Kardeşlik ise onları bir araya getiren birleştirici bir güç. Cumhuriyeti sadece bir siyasi yapı değil, dayanışmacı insanların bir toplumu haline getiriyor.

Modern anlam: savaşın dersleri

Bugün, «Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» derken, bu kelimelerin geçirdiği yolu sıklıkla düşünmeyiz. Onlar devrimler ve restorasyonlar, imparatorluklar ve cumhuriyetler gördü. Ancak yalnızca İkinci Dünya Savaşı yıllarında bu slogan, dayanıklılık testinden geçti ve geçti. Bu slogan, özgürlüklü Fransız halkının absolyüтизme karşı mücadelesinde formüle edilen, bugün uluslararası ilişkiler bağlamında yeni bir anlam kazanıyor. Bu, özgürlük, eşitlik ve kardeşlik — sadece Fransız değerleri değil, dünya genelinde faşizme karşı mücadele eden insanların için savaşan insanlar tarafından savaşılan ortak değerler hatırlatıyor.

Sonuç

«Özgürlük. Eşitlik. Kardeşlik» sloganı, İkinci Dünya Savaşı'ndan sadece müze eşyası olarak değil, canlı bir silah olarak çıktı. Direniş afişlerinde, cezaevi duvarlarında, idam edilen vatandaşların veda mektuplarının son sayfalarında yer aldı. Tümünü kaybettiğimiz zamanlara yardım eden şeydi. Bugün, yeniden nefret ve bölünme çağrıları duyulan dünyada bu üç kelime, en güçlü antitoksin olarak kalır. Çünkü bize hatırlatır: En karanlık zamanlarda bile insan, özgürlüğünü hatırladığında, eşitliğe inandığında ve kardeşliği terk etmediğinde insan onurunu koruyabilir.

Permanent link to this publication: